تحلیل الگوی قرآنی تابآوری معنوی در مواجهه با بحرانهای اجتماعی معاصر بر پایه دادهکاوی تفسیری آیات ابتلاء و مقایسه آن با شاخصهای روانشناختی تابآوری
کلمات کلیدی:
تابآوری معنوی, ابتلاء, علوم قرآن, دادهکاوی تفسیری, روانشناسی تابآوریچکیده
گسترش بحرانهای اجتماعی در دهههای اخیر، از همهگیری بیماریها و تنشهای اقتصادی گرفته تا تحولات فرهنگی، مهاجرت، جنگ و آسیبهای اجتماعی، اهمیت شناسایی سازوکارهای مؤثر در افزایش تابآوری انسان را بیش از گذشته آشکار ساخته است. اگرچه روانشناسی معاصر مدلهای متعددی برای تبیین تابآوری ارائه کرده است، اما ظرفیتهای معرفتی قرآن کریم در تبیین الگوی جامع تابآوری معنوی هنوز به صورت نظاممند و مبتنی بر تحلیل دادههای تفسیری بررسی نشده است. پژوهش حاضر با هدف استخراج الگوی قرآنی تابآوری معنوی از رهگذر تحلیل آیات ابتلاء و مقایسه آن با شاخصهای پذیرفتهشده روانشناختی انجام شد. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، پژوهشی کیفی با رویکرد تحلیل مضمون و دادهکاوی تفسیری است. جامعه پژوهش شامل آیات مرتبط با ابتلاء، صبر، توکل، رجاء، خوف، شکر، استقامت و نصرت الهی در قرآن کریم و نیز تفاسیر معتبر اسلامی بود. دادهها پس از شناسایی، کدگذاری باز، محوری و انتخابی، در قالب شبکهای از مؤلفههای مفهومی سازماندهی شدند و سپس با شاخصهای شناختهشده تابآوری در روانشناسی تطبیق یافتند. یافتههای پژوهش نشان داد که الگوی قرآنی تابآوری معنوی دارای ساختاری چندلایه است که از چهار سطح شناختی، عاطفی، رفتاری و غایتشناختی تشکیل میشود. در این الگو، باور به حکمت الهی، معنابخشی به رنج، اعتماد به وعدههای الهی، خودکنترلی، امید فعال، مسئولیتپذیری اجتماعی و پایداری اخلاقی، عناصر اصلی تابآوری را تشکیل میدهند. مقایسه این مؤلفهها با شاخصهای روانشناختی نشان داد که بخش قابل توجهی از ابعاد شناختی و هیجانی در هر دو الگو مشترک است، اما الگوی قرآنی با افزودن مؤلفههایی همچون غایتمندی ابتلاء، پیوند با مبدأ متعال، نقش وحی در بازسازی شناخت و مسئولیت اجتماعی مبتنی بر ایمان، چارچوبی جامعتر برای تبیین تابآوری ارائه میدهد. نتایج پژوهش میتواند در طراحی الگوهای بومی ارتقای سلامت روان، آموزشهای دینی، سیاستگذاری فرهنگی و مداخلات روانشناختی مبتنی بر معنویت اسلامی مورد استفاده قرار گیرد و زمینه توسعه پژوهشهای میانرشتهای میان علوم قرآن، الهیات و روانشناسی را فراهم سازد..
مراجع
شریفی ص. معناشناسی همنشینهای واکنشی واژه «ابتلاء» در قرآن (بر اساس نظریه میدانهای معنایی). علوم قرآن و حدیث. 1402؛55(1).
مقاله پژوهشی درباره سنت ابتلاء، امتحان و تمحیص در قرآن کریم (نمایهشده درSID).
Smith BW, Dalen J, Wiggins K, Tooley E, Christopher P, Bernard J. The Brief Resilience Scale: Assessing the Ability to Bounce Back. International Journal of Behavioral Medicine. 2008;15(3):194-200.
Connor KM, Davidson JRT. Development of a New Resilience Scale: The Connor-Davidson Resilience Scale (CD-RISC). Depression and Anxiety. 2003;18(2):76-82.
Pargament KI. Religion and Coping: The Current State of Knowledge. Current Opinion in Psychology. 2021;40:1-5.
Southwick SM, Bonanno GA, Masten AS, Panter-Brick C, Yehuda R. Resilience Definitions, Theory, and Challenges: Interdisciplinary Perspectives. European Journal of Psychotraumatology. 2014;5:25338.
Ungar M. Systemic Resilience: Principles and Processes for a Science of Change in Contexts of Adversity. Ecology and Society. 2018;23(4):34.
دانلود
چاپ شده
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 مجله علمی مطالعات پژوهشی در علوم انسانی آینده
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution 4.0 می باشد.
