ارزیابی چالش‌های تمایز جرم ارتشا از اعمال نفوذ بر خلاف حق در حقوق کیفری ایران و تأثیر آن بر وحدت رویه قضایی و تضمین عدالت کیفری

چکیده

جرایم ارتشا و اعمال نفوذ بر خلاف حق از مهم‌ترین مصادیق جرایم فسادمحور در نظام حقوق کیفری ایران به شمار می‌آیند که نقش بسزایی در تضعیف اعتماد عمومی، اختلال در کارکرد صحیح نهادهای اداری و قضایی و خدشه به عدالت کیفری دارند. با وجود جرم‌انگاری مستقل این دو عنوان مجرمانه در قوانین کیفری ایران، بررسی عملکرد محاکم نشان می‌دهد که تمایزگذاری دقیق میان آن‌ها همواره با چالش‌های نظری و عملی همراه بوده است. ابهام در تشخیص عناصر مادی و روانی، همپوشانی برخی رفتارهای مجرمانه و تفاوت در برداشت‌های قضایی، موجب صدور آرای متعارض و تزلزل در وحدت رویه قضایی شده است. این پژوهش با هدف ارزیابی نظام‌مند چالش‌های تمایز جرم ارتشا از اعمال نفوذ بر خلاف حق در حقوق کیفری ایران و تحلیل آثار آن بر وحدت رویه قضایی و تضمین عدالت کیفری انجام شده است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر تحلیل قوانین کیفری، آرای شاخص قضایی و داده‌های مستخرج از رویه عملی محاکم است. در این چارچوب، عناصر قانونی، مادی و روانی هر یک از دو جرم به‌صورت تطبیقی بررسی و نقاط افتراق و اشتراک آن‌ها در قالب جداول تحلیلی استخراج شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که فقدان معیارهای شفاف تقنینی، ضعف در تفکیک مفهومی «دریافت یا پرداخت مال» از «اعمال نفوذ مبتنی بر موقعیت غیررسمی» و نیز تفسیر موسع یا مضیق قضایی از مفاهیم قانونی، از مهم‌ترین عوامل ایجاد تعارض در آراء و کاهش پیش‌بینی‌پذیری عدالت کیفری است. در پایان، مقاله با ارائه راهکارهایی در سطح تقنینی و قضایی، بر ضرورت بازتعریف دقیق معیارهای افتراقی و تقویت انسجام رویه قضایی تأکید می‌کند.