ساختارهای مالکیت در مدیریت دارایی‌های دیجیتال و چارچوب نوظهور حقوق مالکیت مبتنی بر داده

چکیده

دارایی‌های دیجیتال، مفاهیم سنتی مالکیت و ارزش اقتصادی را دگرگون کرده‌اند و به ظهور اشکالی نوین از تملک، کنترل و بهره‌برداری مبتنی بر داده انجامیده‌اند. در شرایطی که دولت‌ها، نهادهای مالی و پلتفرم‌های فناورانه به زیرساخت‌های داده‌محور وابسته‌اند، نظام حقوقی با این پرسش اساسی روبه‌روست که چه کسی حق اعمال اختیار بر دارایی‌های مبتنی بر داده را دارد و حدود این اختیار چگونه باید تعریف شود. گذار از ارزش‌های ملموس به ارزش‌های ناملموس شکافی ساختاری میان دکترین کلاسیک مالکیت و واقعیت‌های محیط‌های الگوریتمی، غیرمتمرکز و پلتفرمی ایجاد کرده است. این مقاله با هدف بررسی چارچوب نوظهور حقوق مالکیت مبتنی بر داده، به تحلیل نحوه شکل‌گیری ساختارهای گوناگون مالکیت در نظام‌های مدیریت دارایی‌های دیجیتال می‌پردازد. روش تحقیق، توصیفی–تحلیلی است و بر ترکیبی از مطالعه نظری، تحلیل رویه‌های نوین قانونی و بررسی تحولات مقرراتی در حوزه حاکمیت داده، بازارهای دیجیتال و زیرساخت‌های مبتنی بر زنجیره بلوک استوار است. تحلیل انجام‌شده نشان می‌دهد که نظام‌های حقوقی در مواجهه با چالش‌های مربوط به تعارض میان حریم خصوصی، آزادی اقتصادی و نوآوری فناورانه، به سمت الگوهای نوین مسئولیت‌پذیری، شفافیت و مدیریت مشارکتی داده پیش می‌روند. یافته‌ها حاکی از آن است که اگرچه رویکردهای مقرراتی در کشورها متفاوت است، اما اصول مشترکی همچون سرپرستی داده، مدل‌های کنترل مشترک، الزامات شفافیت و مکانیزم‌های پاسخ‌گویی در حال شکل‌گیری است. بر اساس این تحلیل، مقاله رویکردی ساختاری برای تفسیر مالکیت داده ارائه می‌دهد که ابعاد تصرف، کنترل، دسترسی و حقوق اقتصادی را از یکدیگر تفکیک می‌کند؛ ابعادی که در زیست‌بوم‌های دیجیتال روزبه‌روز بیشتر از یکدیگر فاصله می‌گیرند. نتیجه‌گیری مقاله بیان می‌کند که شناسایی حقوقی داده به‌عنوان یک دارایی، نمی‌تواند صرفاً بر اصول مالکیت سنتی تکیه داشته باشد. بلکه الگویی ترکیبی مبتنی بر حقوق، قراردادها و سازوکارهای فناورانه لازم است تا عدالت، امنیت و قابلیت پیش‌بینی در مدیریت دارایی‌های دیجیتال تضمین شود و بنیانی منسجم برای اقتصاد داده‌محور شکل گیرد.