تاب‌آوری اقتصادی تولید پسته در شرایط کم‌آبی با استفاده از تحلیل داده‌های تابلویی مراکز تولید پسته ایران

نویسندگان

  • رضا افشون کارشناسی ارشد اقتصاد کشاورزی، گرایش منابع طبیعی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. نویسنده
  • مریم رستمی کارشناسی ارشد مهندسی شیمی، گرایش شیمی پلیمر، دانشگاه پیام نور، واحد تهران شمال، تهران، ایران. نویسنده
  • سمیه نصیری بزنجانی کارشناسی ارشد اقتصاد کشاورزی، گرایش مدیریت تولید، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران. نویسنده

کلمات کلیدی:

تولید پسته, تاب‌آوری اقتصادی, کمبود آب, داده‌های تابلویی

چکیده

کمبود آب به یکی از محدودیت‌های ساختاری و پایدار تولید کشاورزی در بسیاری از مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران تبدیل شده است و برای مناطق تولیدکننده پسته که وابستگی قابل‌توجهی به منابع آب زیرزمینی دارند، پیامدهای ویژه‌ای ایجاد می‌کند. اگرچه کشت پسته از نظر معیشت روستایی، اشتغال منطقه‌ای، درآمد کشاورزی و درآمدهای صادراتی اهمیت اقتصادی قابل‌توجهی دارد، تداوم تنش آبی می‌تواند ثبات تولید را تضعیف کرده و ظرفیت نظام‌های تولیدی برای جذب و بازیابی در برابر شوک‌های اقلیمی و محدودیت‌های منابع را کاهش دهد. این پژوهش با هدف تدوین چارچوبی برای ارزیابی تاب‌آوری اقتصادی تولید پسته در شرایط کمبود آب در مراکز اصلی تولید پسته ایران انجام شده است. در این مطالعه از رویکرد داده‌های تابلویی برای بررسی رابطه میان کمبود آب و ثبات اقتصادی تولید پسته در طول زمان و میان مراکز تولیدی از نظر جغرافیایی متمایز استفاده می‌شود. چارچوب تجربی پژوهش، عملکرد تولید، سطح زیرکشت، شرایط اقلیمی، تغییرپذیری بارش، شدت خشکسالی و شاخص‌های فشار بر منابع آب را برای شناسایی تفاوت‌های تاب‌آوری میان مراکز تولیدی تلفیق می‌کند. این رویکرد میان نوسانات کوتاه‌مدت تولید و آثار ساختاری پایدار ناشی از کمبود آب تمایز ایجاد می‌کند و امکان ارزیابی تاب‌آوری نظام‌های تولید پسته را فراتر از معیارهای متعارف عملکرد یا بهره‌وری آب فراهم می‌سازد. مدل‌های اقتصادسنجی داده‌های تابلویی برای برآورد شدت و جهت روابط میان تنش آبی و پیامدهای اقتصادی تولید، با کنترل ناهمگنی مشاهده‌نشده میان مراکز تولیدی و اثرات زمانی، به کار گرفته می‌شوند. نتایج انتظار می‌رود ناهمگنی قابل‌توجهی را در پاسخ اقتصادی تولید پسته به کمبود آب در ابعاد مکانی و زمانی نشان دهد و بیانگر آن باشد که مواجهه با محدودیت مشابه آب الزاماً پیامدهای اقتصادی یکسانی برای مناطق تولیدکننده ایجاد نمی‌کند. یافته‌های پژوهش مبنایی تجربی برای شناسایی مراکز تولیدی آسیب‌پذیرتر و مراکزی با ظرفیت سازگاری بیشتر فراهم می‌کند. این مطالعه با پیوند دادن کمبود منابع به تاب‌آوری اقتصادی منطقه‌ای، به ادبیات اقتصاد کشاورزی کمک کرده و مبنایی تحلیلی برای تدوین سیاست‌های متمایز مدیریت آب و کشاورزی با هدف تداوم تولید پسته در شرایط افزایش عدم‌قطعیت‌های محیطی و اقتصادی ارائه می‌دهد.

مراجع

References

Akhavan A, Gonçalves P. Managing the trade-off between groundwater resources and large-scale agriculture: the case of pistachio production in Iran. System Dynamics Review. 2021;37(2-3):155-196. doi:10.1002/sdr.1689.

Mousavifazl SH, Rahimian MH, Koohi N, Riahi H, Keramati M, Abbasi F, et al. Evaluation of irrigation water application and productivity of pistachio in the main producer regions of Iran (Kerman, Khorasan Razavi, Yazd and Semnan provinces). Iranian Journal of Irrigation & Drainage. 2021;14(6):2244-2256.

Safdari Z, Nahavandchi H, Joodaki G. Estimation of groundwater depletion in Iran’s catchments using well data. Water. 2022;14(1):131. doi:10.3390/w14010131.

Mianabadi A, Salari K, Pourmohamad Y. Drought monitoring using the long-term CHIRPS precipitation over Southeastern Iran. Applied Water Science. 2022;12:183. doi:10.1007/s13201-022-01705-4.

Tavakoli AR, Sepaskhah AR, Hokmabadi H. Introducing a stratified vertical gravel tube subsurface drip system under different irrigation regimes for pistachio: growth, yield and water productivity. Irrigation and Drainage. 2024;73(2):426-443. doi:10.1002/ird.2897.

Shahraki AS, Caloiero T, Bazrafshan O. Influence of climatic factors on yields of pistachio, mango, and bananas in Iran. Sustainability. 2023;15(11):8962. doi:10.3390/su15118962.

Asrari AA, Omidi Najafabadi M, Farajollah Hosseini J. Degree modeling of pistachio farmers' resilience against climate change (study subject: rural areas of Rafsanjan and Anar counties, Iran). Frontiers in Sustainable Food Systems. 2023;7:1134487. doi:10.3389/fsufs.2023.1134487.

Gao Q, Sun M, Chen L. The impact of digital inclusive finance on agricultural economic resilience. Finance Research Letters. 2024;66:105679. doi:10.1016/j.frl.2024.105679.

Zhong J, et al. Empowering agricultural economic resilience in China: does green finance matter? Advances in Agriculture. 2024;2024:1350399. doi:10.1155/aia/1350399.

Yang Z, Li Y, Wu C. Population aging, fintech, and agricultural economic resilience. International Review of Economics & Finance. 2025;97:103756. doi:10.1016/j.iref.2024.103756.

Ameen A, et al. Optimizing pistachio yield and efficiency: evaluating artificial mulch and shade nets for enhanced drought and salinity resilience. Scientia Horticulturae. 2025.

Alipour A, Yousefi A. Water loss in agriculture and loss of social welfare: evidence from pistachio production in Iran. International Journal of Environment and Waste Management. 2025;37(3):278-290. doi:10.1504/IJEWM.2025.146868.

Mousavifazl SH, Abbasi F, Nasseri A, Rahimian MH, Koohi N, Riahi H, et al. Water productivity in pistachio orchards of Iran. Journal of Nuts. 2025;16(4):313-329.

چاپ شده

2026-11-02

شماره

نوع مقاله

مقاله پژوهشی

ارجاع به مقاله

تاب‌آوری اقتصادی تولید پسته در شرایط کم‌آبی با استفاده از تحلیل داده‌های تابلویی مراکز تولید پسته ایران. (2026). مجله علمی مطالعات پژوهشی در مهندسی مکانیک آینده, 3(1), 70-82. https://journalhi.com/mec/article/view/442

مقالات مشابه

1-10 of 13

همچنین می توانید برای این مقاله یک جستجوی شباهت پیشرفته را شروع کنید را انجام دهید.