بازطراحی دادرسی کیفری در پرتو عدالت دیجیتال: نقش دادرسی الکترونیکی در کاهش اطاله و الزامات سند تحول و تعالی قوه قضائیه
کلمات کلیدی:
دادرسی الکترونیکی, اطاله دادرسی کیفری, عدالت دیجیتال, مهلت معقول, مدیریت جریان پرونده, سند تحول و تعالی قوه قضائیهچکیده
اطاله دادرسی کیفری پدیدهای صرفاً ناشی از تراکم پرونده یا کمبود نیروی انسانی نیست، بلکه بخشی از آن از گسست جریان اطلاعات، تکرار عملیات اداری، ورود پروندههای ناقص، ضعف در مدیریت زمان، ناهماهنگی میان نهادهای دخیل در زنجیره عدالت کیفری و نبود سازوکارهای روشن پاسخگویی ناشی میشود. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا بر قانون آیین دادرسی کیفری، آییننامه نحوه استفاده از سامانههای رایانهای یا مخابراتی، سند تحول و تعالی قوه قضائیه مصوب ۱۴۰۳، دستورالعمل هوشمندسازی و الکترونیکیشدن فرایندها و پروندههای قضایی و ادبیات معتبر عدالت دیجیتال، شرایطی را بررسی میکند که در آن دادرسی الکترونیکی میتواند از مجموعهای از خدمات اداری برخط به ابزاری برای بازطراحی فرایند کیفری و کاهش تأخیر ناموجه تبدیل شود. یافتههای تحلیلی نشان میدهد اثر فناوری بر زمان رسیدگی نه خودکار است و نه خطی. ثبت و ارجاع الکترونیکی، ابلاغ برخط، پرونده الکترونیکی یکپارچه، ارتباط تصویری، تبادل ساختاریافته داده و داشبوردهای مدیریت زمان تنها هنگامی به کاهش پایدار اطاله میانجامند که با پالایش ورودی پرونده، استانداردهای زمانی مرحلهای، تعاملپذیری سامانهها، قابلیت ردیابی اقدامات، دسترسی فراگیر، امنیت داده و نظارت انسانی همراه باشند. در مقابل، انتقال فرایندهای معیوب کاغذی به محیط دیجیتال میتواند همان ناکارآمدی را با سرعت و مقیاس بیشتر بازتولید کند و شکاف دیجیتال، ضعف احراز هویت، مخاطرات امنیتی و اختلال در ارتباط محرمانه وکیل و متهم نیز میتواند تضمینهای دادرسی منصفانه را تضعیف کند. مقاله با تفکیک «سرعت اداری» از «رسیدگی در مهلت معقول»، الگویی چهارلایه شامل ورودی هوشمند و دسترسی فراگیر، مدیریت جریان پرونده، ارتباطات قضایی امن و چندکاناله، و حکمرانی دادهمحور و پاسخگو پیشنهاد میکند. نتیجه آن است که ظرفیت حقوقی و سیاستی لازم برای گذار به عدالت دیجیتال فرایندمحور در نظام ایران تا حد قابل توجهی وجود دارد، اما تحقق آن مستلزم عملیاتیکردن معیارهای زمانی، تنظیم قواعد جبران خطای فناوری، ارزیابی آثار حقوق بنیادین، تضمین مسیرهای جایگزین دسترسی و ممیزی مستقل کیفیت و امنیت سامانههاست.
مراجع
منابع فارسی
آییننامه نحوه استفاده از سامانههای رایانهای یا مخابراتی. (۱۳۹۵، ۲۴ مرداد). قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران.
دستورالعمل هوشمندسازی و الکترونیکیشدن فرایندها و پروندههای قضایی. (۱۴۰۳، ۲۷ خرداد). قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران.
سند تحول و تعالی قوه قضائیه. (۱۴۰۳، ۶ فروردین). قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. (۱۳۵۸؛ بازنگری ۱۳۶۸).
قانون آیین دادرسی کیفری. (۱۳۹۲، ۴ اسفند). با اصلاحات و الحاقات بعدی.
قانون وظایف و اختیارات رئیس قوه قضائیه. (۱۳۷۸، ۷ اسفند).
مؤذنزادگان، ح.، و روستا، ن. (۱۳۹۶). دادرسی الکترونیکی در رویارویی با جرایم رایانهای: چالشها و بایستهها. مجله حقوقی دادگستری، ۸۱(۱۰۰)، ۱۶۹–۱۹۵. https://doi.org/10.22106/jlj.2017.30596
منابع انگلیسی
Berk, R., Heidari, H., Jabbari, S., Kearns, M., & Roth, A. (2021). Fairness in criminal justice risk assessments: The state of the art. Sociological Methods & Research, 50(1), 3–44. https://doi.org/10.1177/0049124118782533
Byrom, N., Piccinin-Barbieri, M., & Wells, P. (2024). Towards effective governance of justice data (OECD Working Papers on Public Governance No. 74). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/d2950e02-en
Casey, E. (2011). Digital evidence and computer crime: Forensic science, computers, and the Internet (3rd ed.). Academic Press.
European Commission for the Efficiency of Justice. (2016). Handbook for conducting satisfaction surveys aimed at court users in Council of Europe member states (CEPEJ Studies No. 25). Council of Europe. https://www.coe.int/en/web/cepej/handbooks
European Commission for the Efficiency of Justice. (2018). European ethical charter on the use of artificial intelligence in judicial systems and their environment. Council of Europe. https://rm.coe.int/ethical-charter-en-for-publication-4-december-2018/16808f699c
European Commission for the Efficiency of Justice. (2021a). Guidelines on electronic court filing (e-filing) and digitalisation of courts (CEPEJ(2021)15). Council of Europe. https://rm.coe.int/cepej-2021-15-en-e-filing-guidelines-digitalisation-courts/1680a4cf87
European Commission for the Efficiency of Justice. (2021b). Guidelines on videoconferencing in judicial proceedings (CEPEJ(2021)4). Council of Europe. https://rm.coe.int/cepej-2021-4-guidelines-videoconference-en/1680a2c2f4
European Commission for the Efficiency of Justice. (2021c). Handbook on court dashboards (CEPEJ(2021)8REV1). Council of Europe. https://edoc.coe.int/en/efficiency-of-justice/10698-handbook-on-court-dashboards.html
European Commission for the Efficiency of Justice. (2023). Time management checklist: Checklist of indicators for the analysis of the duration of proceedings in the courts (CEPEJ(2023)5). Council of Europe. https://www.coe.int/en/web/cepej/-/the-cepej-adopted-the-time-management-checklist-to-analyse-the-length-of-judicial-proceedings
European Commission for the Efficiency of Justice. (2024). Guidelines on the evaluation of the quality of work of judges (CEPEJ(2024)5). Council of Europe. https://rm.coe.int/cepej-2024-5-evaluation-of-the-quality-of-the-work-of-judges-en-doc/1680b2d3f5
European Court of Human Rights. (2026). Guide on Article 6 of the European Convention on Human Rights: Right to a fair trial (criminal limb) (updated 28 February 2026). Council of Europe. https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_6_criminal_eng-pdf
Fabri, M. (2021). Will COVID-19 accelerate implementation of ICT in courts? International Journal for Court Administration, 12(2), Article 2. https://doi.org/10.36745/ijca.384
Legg, M., & Song, A. (2021). The courts, the remote hearing and the pandemic: From action to reflection. University of New South Wales Law Journal, 44(1), 126–166. https://doi.org/10.53637/ZATE4122
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2021). OECD framework and good practice principles for people-centred justice. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/cdc3bde7-en
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2025). Making justice systems more effective and people centred: Advancing a responsive rule of law. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/e02fd90b-en
Rossner, M. (2021). Remote rituals in virtual courts. Journal of Law and Society, 48(3), 334–361. https://doi.org/10.1111/jols.12304
Susskind, R. (2019). Online courts and the future of justice. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198838364.001.0001.
دانلود
چاپ شده
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 مجله علمی مطالعات پژوهشی در حقوق آینده

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution 4.0 می باشد.


