جهات و جلوههای حضوری یا غیابی بودن محاکمه در محاکم کیفری بینالمللی و نظام دادرسی کیفری ایران
کلمات کلیدی:
محاکمه غیابی, محاکمه حضوری, محاکم کیفری بینالمللی, دیوان کیفری بینالمللی, حقوق کیفری ایرانچکیده
محاکمه غیابی از موضوعات مهم و چالشبرانگیز در آیین دادرسی کیفری است که از یک سو با حق متهم برای حضور در دادرسی و برخورداری از دفاع مؤثر و از سوی دیگر با ضرورت اجرای عدالت کیفری و جلوگیری از بیکیفرمانی ارتباط دارد. اصل بر حضوری بودن دادرسی است، اما نظامهای مختلف حقوقی، با توجه به مبانی و الزامات خود، در مواردی محاکمه غیابی را پذیرفتهاند. پژوهش حاضر با بررسی جایگاه محاکمه در محاکم کیفری بینالمللی و نظام حقوق کیفری ایران، درصدد تبیین مبانی، جهات و جلوههای محاکمه حضوری و غیابی است. در این راستا، ابتدا رویکرد نظامهای کامنلا و رومی ـ ژرمنی بررسی شده و سپس مقررات و رویه محاکم کیفری بینالمللی پیش از تأسیس دیوان کیفری بینالمللی و نیز مقررات اساسنامه رم مورد مطالعه قرار گرفته است. همچنین مفهوم حضور مؤثر متهم و تمایز آن از حضور صرفاً فیزیکی مورد توجه قرار گرفته و در ادامه، مقررات قانون آیین دادرسی کیفری ایران درباره شرایط رسیدگی و صدور رأی غیابی، حضور متهم و وکیل، موارد جواز محاکمه غیابی و آثار آن بررسی شده است. ادعای اصلی پژوهش آن است که محاکمه غیابی، برخلاف تصورِ ناسازگاری مطلق آن با حق حضور متهم، میتواند به عنوان استثنایی بر اصل حضوری بودن دادرسی پذیرفته شود؛ مشروط بر آنکه شرایط و تضمینهای لازم برای حمایت از حقوق دفاعی متهم رعایت شود. بررسی مقررات و رویههای مورد مطالعه نشان میدهد که در محاکم کیفری بینالمللی نیز اصل بر حضور متهم است، اما در شرایط استثنایی، امکان ادامه رسیدگی بدون حضور وی پذیرفته شده است. در حقوق ایران نیز قانونگذار ضمن پذیرش اصل حضوری بودن، در موارد مشخص رسیدگی غیابی را تجویز و برای حمایت از حقوق متهم، سازوکارهایی از جمله واخواهی را پیشبینی کرده است. بر این اساس، محاکمه غیابی را باید استثنایی مشروط بر اصل حضور دانست که اعتبار آن منوط به رعایت الزامات دادرسی عادلانه و حقوق دفاعی متهم است.
مراجع
- آقایی جنت مکان، حسین (1388)، تشکیل دادگاه ویژه لبنان، نگاهی متفاوت در حقوق کیفری بینالمللی، فصلنامه حقوق مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 2، تابستان، صفحه 44-23.
- عبدالهی، محسن و عبدالنعیم شهریاری، یوسف بابایی و اسماعیل یعقوبی (1396)، دیوان کیفری بینالمللی: درنگی بر الحاق جمهوری اسلامی ایران، انتشارات دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام.
- داوید، اریک (1373)، دادگاه بینالمللی کیفری برای یوگوسلاوی سابق، ترجمه مصطفی رحیمی، مجله حقوقی دفتر خدمات حقوقی بینالمللی، شماره 18، صفحه 293-207.
- رضوی فرد، بهزاد (1395)، حق بر علنی بودن دادرسی به عنوان یکی از حقوق دفاعی متهم در رویه دادگاههای کیفری بینالمللی، نشریه مطالعات حقوق تطبیقی، سال هفتم، شماره 1، بهار و تابستان، صفحه 176-163.
- رنجبریان، امیرحسین و مهدیه ملکالکتاب خیابانی (1389)، دادگاه ویژه سیرالئون، فرایند تشکیل، صلاحیت و مقابله با بیکیفرمانی، نشریه مرکز امور حقوقی بینالمللی ریاست جمهوری، سال بیست و هفتم، شماره 43، صفحه 167-123.
- زراعت، عباس (1390)، آیین دادرسی کیفری در نظم حقوقی کنونی، انتشارات خط سوم.
- زراعت، عباس (1393)، مبانی و آثار اصل حضوری بودن فرایند دادرسی کیفری، پژوهشنامه حقوق کیفری، سال پنجم، شماره 2، پاییز و زمستان، صفحات 137-111.
- صابر، محمود (1386)، تضمینهای دادرسی علنی ناظر بر ساختار دیوان کیفری بینالمللی، دو فصلنامه مؤسسه تحقیقات علوم جزایی و جرمشناسی دانشگاه تهران، شماره 2، صفحه 157-121.
- شبث، ویلیام (1384)، مقدمهای بر دیوان کیفری بینالمللی، ترجمه محمدباقر میربعباسی و حمید الهویی نظری، انتشارات جنگل.
- شمس، عبدالله (1393)، آیین دادرسی مدنی، جلد اول، انتشارات میزان.
- فضائلی، محسن (1397)، دادرسی عادلانه محاکمات کیفری بینالمللی، انتشارات شهر دانش.
- خالقی، علی (1397)، آیین دادرسی کیفری، جلد دوم، انتشارات شهر دانش.
- خالقی، علی (1398)، نکتههای آیین دادرسی کیفری، انتشارات شهر دانش.
- خلجی، منصوره (1386)، حمایت از حقوق متهمان به جنایات بینالمللی در مرحله دادرسی، دو فصلنامه علمی-ترویجی فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، سال دوازدهم، شماره 45، بهار و تابستان، صفحه 114-86.
- کیتی شیایزری و کریانگ ساک (1395)، حقوق بینالملل کیفری، ترجمه بهنام یوسفیان و محمد اسماعیلی، انتشارات سمت.
- کسسه، آنتونیو (1387)، حقوق کیفری بینالمللی، ترجمه حسین پیران، انتشارات جنگل.
- نیکویی، سمیه (1385)، الزامات علنی بودن دادرسی کیفری در پرتو دادرسی عادلانه، مجله حقوقی دادگستری، شماره 56 و 57، پاییز و زمستان، صفحه 240-219.
دانلود
چاپ شده
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 مجله علمی مطالعات پژوهشی در حقوق آینده

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution 4.0 می باشد.


