سینومورفی در ساباط‌های تاریخی ایران؛ چارچوبی برای بازتعریفِ گذرگاه‌های شهریِ اقلیم‌گرا در معماری معاصر

نویسندگان

  • حجت ندافی دانشجوی دکتری ( معماری)، گروه معماری، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران. نویسنده
  • محمد هاشمی شهرکی استادیار، گروه معماری، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران. نویسنده

کلمات کلیدی:

ساباط, سینومورفی, تعامل انسان و محیط, مکث, اقلیم‌گرایی

چکیده

در معماری سنتی ایران، «ساباط» به عنوان یکی از عناصر کلیدی بافت‌های شهری کویری، نقشی فراتر از یک گذر سرپوشیده ایفا کرده و بستری برای تعامل میان اقلیم، کالبد و رفتار اجتماعی بوده است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، خلأ نظری در تبیینِ ماهیتِ عملکردیِ این عنصر از منظر نظریه‌های نوینِ هم‌افزایی محیطی است. این مقاله با بهره‌گیری از مفهوم «سینومورفی» (Synomorphy) آموس راپاپورت، به واکاوی دیالکتیک میان رفتارِ زیستی و ریخت‌شناسی اقلیمی در ساباط‌ها پرداخته و ساباط را به مثابه یک «واحدِ سینومورفیک» بازخوانی می‌کند که در آن، فرمِ کالبدی، پاسخی مستقیم به نیازهای رفتاری-اقلیمی (نظیر سایه‌گیریِ انطباق‌پذیر و افزایش امنیت اجتماعی) بوده است.هدف از این پژوهش، گذار از نگاه توصیفی به ساباط و دستیابی به یک چارچوبِ تبیینی برای بازتعریفِ گذرگاه‌های شهری در معماری معاصر است. در بخش کیفی، با تحلیل پدیدارشناختی از نمونه‌های موردی در شهرهای یزد و اصفهان، ویژگی‌های رفتاری-کالبدی ساباط استخراج شده و در بخش کمی، کاراییِ این الگوها در پاسخ به تنش‌های حرارتی مورد سنجش قرار می‌گیرند.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ساباط نه یک فرم ایستا، بلکه یک «نظامِ تنظیم‌گرِ رفتار» است که با ایجاد «سینومورفی زمانی»، میان کنش‌های جمعی و پایداری اقلیمی تعادل برقرار می‌کند. این مقاله در نهایت، با انتزاعِ پارامترهای طراحی از ساختار سینومورفیک ساباط، مفهومی برای بازآفرینیِ گذرگاه‌های پیاده در بافت‌های مدرن ارائه می‌دهد. این مدل استدلال می‌کند که برای دستیابی به آسایش رفتاری در طراحی شهری معاصر، باید از فرم‌گراییِ صرف فاصله گرفته و به سمت «طراحیِ انطباق‌پذیر» حرکت کرد؛ جایی که کالبدِ شهری، به عنوان واسطی فعال، ظرفیت‌های رفتاریِ ساکنان را در تعامل با تغییرات محیطی ارتقا می‌دهد. نتایج این پژوهش ضمن پر کردن شکاف میان سنت و مدرنیته، ابزاری کاربردی برای طراحان شهری فراهم می‌آورد تا بتوانند با الهام از منطقِ سینومورفیک گذشتگان، فضاهایی با هویتِ اقلیمی و بهره‌وریِ رفتاریِ بالا در شهرسازیِ آینده خلق نمایند.

مراجع

الف) منابع فارسی :

- پیرنیا، محمدکریم. (۱۳۸۳). سبک‌شناسی معماری ایرانی (تدوین غلامحسین معماریان). نشر معمار.

- حبیبی، سید محسن. (۱۳۸۱). از شار تا شهر: تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن، تفکر و تاثر. انتشارات دانشگاه تهران.

- قبادیان، وحید. (۱۳۸۴). بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران. انتشارات دانشگاه تهران.

- معماریان، غلامحسین. (۱۳۸۴). آشنایی با معماری مسکونی ایرانی: گونه‌شناسی درونگرا. انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.

- غیاثی، ک.، و کاسمایی، ح. (۱۳۹۸). گونه‌شناسی فرمی ساباط در اقلیم گرم و خشک ایران. نشریه معماری، ۱(۶).

- مختارشاهی‌ثانی، رعفونه. (۱۳۹۱). پایداری در معماری سنتی ایران: مطالعه موردی اصفهان در مرکز ایران [رساله دکتری، دانشگاه علوم مالزی].

- تفکر، ثریا، شاهچراغی، آزاده، و حبیب، فرح. (۱۴۰۰). مطالعه تطبیقی معماری بازار تاریخی تجریش و مرکز خرید ارگ با رویکرد نظریه سینومورفی. مجله مطالعات معماری ایران، ۱۰(۱۹)، ۱۱۱–۱۳۱.

منابع لاتین:

-1Geiger, R. (1957). The climate near the ground. Harvard University Press.

-2Givoni, B. (1969). Man, climate and architecture. Elsevier Publishing Company.

-3Holm, D. (1983). Energy conservation in hot climates. Architectural Press.

-4McMullan, R. (1983). Environmental science in building. Macmillan Press.

-5Olgyay, V. (1973). Design with climate: Bioclimatic approach to architectural regionalism. Princeton University Press.

-6Smith, P. F. / Smith, B. J. (1982). Environmental science. Longman.

-7Barker, R. G. (1968). Ecological psychology: Concepts and methods for studying the environment of human behavior. Stanford University Press.

-8Gehl, J. (2011). Life between buildings: Using public space (6th ed.). Island Press.

-9Hall, E. T. (1966). The hidden dimension. Doubleday & Company.

-10Lynch, K. (1960). The image of the city. MIT Press.

-11Norberg-Schulz, C. (1980). Genius loci: Towards a phenomenology of architecture. Academy Editions / Rizzoli.

-12Rapoport, A. (1969). House form and culture. Prentice-Hall.

-13Rapoport, A. (1977). Human aspects of urban form: Towards a man—environment approach to urban form and design. Pergamon Press.

-14Rapoport, A. (1982). The meaning of the built environment: A nonverbal communication approach. Sage Publications.

-15Rapoport, A. (2005). Culture, architecture, and design. Locke Science Publishing Company.

دانلود

چاپ شده

2026-10-27

شماره

نوع مقاله

مقاله پژوهشی

ارجاع به مقاله

سینومورفی در ساباط‌های تاریخی ایران؛ چارچوبی برای بازتعریفِ گذرگاه‌های شهریِ اقلیم‌گرا در معماری معاصر. (2026). مجله علمی مطالعات پژوهشی در هنر، معماری و شهرسازی آینده, 4(1), 60-69. http://journalhi.com/arc/article/view/452