تحلیل و نظریه پردازی فرم در چهارباغ ابونصر هروی با تأکید بر پدیدارشناسی مکان و سازمان فضایی باغ ایرانی
کلمات کلیدی:
فرم, چهارباغ ابونصر هروی, پدیدارشناسی مکان, سازمان فضایی, باغ ایرانیچکیده
فرم در باغ ایرانی صرفاً حاصل نظم هندسی یا الگوهای صلب زیبایی‌شناختی نیست؛ بلکه ساختاری چندلایه است که با سازمان‌دهی حرکت، دید، مکث، عناصر طبیعی و ارتباط میان عرصه‌های درون و بیرون، تجربه‌ای خاص از مکان را شکل می‌دهد. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین عملکرد فرم در چهارباغ ابونصر هروی و نقش آن در تولید تجربه‌ای پدیدارشناسانه از مکان است.این مطالعه با رویکرد کیفی و راهبرد مطالعه موردی، از طریق تحلیل اسناد و بازخوانی ویژگی‌های فضایی، پیوند میان فرم، ادراک و معنا را بررسی می‌کند. چارچوب نظری پژوهش بر مفاهیم پدیدارشناسی مکان، تجربه زیسته، بدن‌مندی و پیوستگی فضا و معنا استوار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که فرم چهارباغ، هندسه‌ای ایستا و تقارن‌محور نیست، بلکه سازوکاری فعال برای تنظیم نظم فضایی، توالی ادراک و ریتم حرکت است. بر این اساس، مفهوم «فرمِ مکان‌ساز» پیشنهاد می‌شود؛ مفهومی که فرم را فرآیندی پویا و واسطه‌ای میان کالبد، طبیعت، حرکت و معنای مکان معرفی می‌کند. این پژوهش مبنایی نظری برای بازخوانی باغ ایرانی و تدوین رویکردهای معاصر در طراحی فضاهای مکان‌مند و هویت‌گرا فراهم می‌آورد.
مراجع
-ابونصر هروی، قاسم بن یوسف. (۱۳۴۶). ارشادالزراعه. به‌کوشش محمد مشیری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
-افشار، ایرج. (۱۳۸۲). باغ و باغبانی در ادب و تاریخ ایران: بررسی رسائل کهن کشاورزی و باغ‌سازی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
-سمرقندی، کمال‌الدین عبدالرزاق. (۱۳۵۳). مطلع‌السعدین و مجمع‌البحرین. به‌اهتمام عبدالحسین نوایی. تهران: طهوری.
-اردلان، نادر؛ و بختیار، لاله. (۱۳۸۰). حس وحدت: سنت معماری در ایران. ترجمه حمید شاهرخ. تهران: نشر خاک.
-انصاری، مجتبی؛ محمودی‌نژاد، هادی؛ و پورجعفر، محمدرضا. (۱۳۸۷). «باغ ایرانی به‌مثابه منظری کهن‌الگویی». فصلنامه باغ نظر، ۵(۱۰)، ۶۵–۷۸.
-پیرنیا، محمدکریم. (۱۳۷۳). «باغ‌های ایرانی». فصلنامه آبادی، ۴(۱۵)، ۲–۹.
-دانش‌دوست، یعقوب. (۱۳۶۹). طبس شهری که بود: باغ‌های طبس و هندسه فضایی چهارباغ. تهران: انتشارات سروش.
-شاهچراغی، آزاده. (۱۳۸۹). پارادایم‌های پردیس: درآمدی بر بازشناسی و بازآفرینی باغ ایرانی. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
-متقین، علیرضا؛ و حیدرنتاج، وحید. (۱۳۹۴). «تحلیل مقایسه‌ای هندسه و ادراک بصری در چهارباغ‌های دوره صفوی و تیموری». نشریه هنرهای زیبا ـ معماری و شهرسازی، ۲۰(۲)، ۴۵–۵۶.
-پالاسما، یوهانی. (۱۳۹۲). چشمان پوست: معماری و حواس چندگانه. ترجمه رامین قدس. تهران: نشر پرهام نقش.
-شولتز، کریستین نوربرگ. (۱۳۸۶). روح مکان: به‌سوی پدیدارشناسی معماری. ترجمه محمدرضا شیرازی. تهران: نشر رخداد نو.
-مرلو-پونتی، موریس. (۱۳۹۴). پدیدارشناسی ادراک. ترجمه مسعود علیا. تهران: نشر نی.
-هایدگر، مارتین. (۱۳۸۱). «ساختن، سکونت گزیدن، اندیشیدن». در: شعر، زبان، اندیشه. ترجمه عباس منوچهری. تهران: نشر مولی.
منابع لاتین:
-1Corner, J. (1999). Recovering Landscape: Essays in Contemporary Landscape Architecture. New York: Princeton Architectural Press.
-2Malpas, J. (2018). Place and Experience: A Philosophical Topography (2nd ed.). London: Routledge.
-3Norberg-Schulz, C. (2000). Architecture: Presence, Language, Place. Milan: Skira Editore.
-4Pallasmaa, J. (2014). “Space, Place and Atmosphere: Emotion and Phenomenological Presence in Architecture”. Nordic Journal of Architectural Research, 26(2), 11–32.
-5Ruggles, D. F. (2008). Islamic Gardens and Landscapes. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
-6Subtelny, M. E. (1995). “The Timurid Charbagh: Concept and Concreteness”. Muqarnas, 12, 23–36.
-7Tilley, C. (1994). A Phenomenology of Landscape: Places, Paths and Monuments. Oxford: Berg Publishers.
دانلود
چاپ شده
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 مجله علمی مطالعات پژوهشی در هنر، معماری و شهرسازی آینده
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution 4.0 می باشد.
